Tadqiqot ·

Muhr, Sanad va Shaffof: rejalashtirilgan uchta isbot vositasi, tokensiz

Fayl qachon mavjud boʻlganini, sertifikat haqiqiymi va xayriya hisoboti oʻzgartirilganmi — shuni isbotlaydigan uchta ochiq vositaning rejasi, izlanishi va bosh sahifalarini eʼlon qildik. Hali hech biri chiqmagan; har birining brauzerda ishlaydigan namoyishi bor.

Raqamli aktivlar boʻyicha izlanishimiz jamoa ilovasiga token kerakmi, degan savolni qoʻygan edi. Javob oʻzgarmadi — yoʻq. Bu texnologiyadan biz torroq, lekin foydaliroq narsani oldik: bitta saytga ishonmasdan fayl haqida biror narsani isbotlash usulini. 2026-yil 13-noyabrda shu gʻoyaga qurilgan uchta repozitoriyni Apache-2.0 litsenziyasi ostida wonmortech tashkilotida ochdik.

Uchalasi ham rejalashtirilgan. Hali hech bir mahsulot chiqmagan. Har bir repozitoriyda izlanish, yozma reja va brauzerda ishlaydigan namoyishli bosh sahifa bor. v0.1.0 relizlari — mahsulotning emas, shu bosh sahifalarning imzolangan, qayta yigʻiladigan arxivi.

Muhr: bu fayl qachon mavjud boʻlgan?

Muhr faylning — EIMZO bilan imzolangan hujjat, dastur relizi yoki maqolaning — SHA-256 xeshini OpenTimestamps orqali Bitcoinʼga va ochiq, faqat qoʻshiladigan jurnalga bogʻlaydi. Qurilmangizdan faqat xesh chiqadi, kvitansiyani esa istalgan kishi oflayn tekshira oladi — Muhr serveri yoʻqolib qolsa ham. Isbot aynan shu baytlar maʼlum sanadan kechikmay mavjud boʻlganini koʻrsatadi. Faylni kim yozgani yoki u rostligini koʻrsatmaydi. Bugungi namoyish faylni brauzerda xeshlaydi.

Sanad: bu sertifikat haqiqiymi?

Oʻzbekistonda soxtakorlar soxta QR kodlarni oʻxshash «tekshirish sayti»ga yoʻnaltirib boʻlgan. Sanad kurs sertifikatlari va nishonlarni W3C Verifiable Credentials 2.0 sifatida, beruvchining oʻz kaliti bilan imzolab chiqaradi — bitta harf oʻzgarsa, tekshiruv qayerda boʻlmasin muvaffaqiyatsiz chiqadi. Tekshiruv oflayn, veb-sahifada yoki Telegram bot orqali ishlaydi. Sanad oʻquv markazlari kabi xususiy beruvchilar uchun. U davlat diplomlarining oʻrnini bosmaydi va ularga taqlid qilmaydi. Bugungi namoyish brauzerda imzolaydi va tekshiradi.

Shaffof: bu xayriya hisoboti oʻzgartirilganmi?

Shaffof fondning oylik kirim va chiqimini Merkle ildiziga muhrlab, vaqt belgisini qoʻyadi: istalgan kishi eʼlon qilingan hisobot keyin tahrirlanmaganini, xayriyachi esa oʻz hissasi unga kirganini tekshira oladi. U hech qachon pul yigʻmaydi va oʻtkazmaydi, xayriyachilar ismini eʼlon qilmaydi va diniy hukm bermaydi. Zakot kalkulyatori uning usullarini malakali ulamolar yozma koʻrib chiqmaguncha chiqarilmaydi.

Uchalasi nima qilmaydi

Hech biri kripto-aktiv chiqarmaydi, sotmaydi, saqlamaydi yoki yubormaydi, hech biri pul, kalit yoki seed-iborani soʻramaydi. Har bir repozitoriyda ochiq reja, xavfsizlik siyosati va OpenSSF Best Practices passing nishoni bor.

Bogʻliq maqolalar

Yana koʻrish